👁️ Kishōtenketsu
Laten we de huidige tijd als een gebeurtenis beschrijven die ons mens-zijn vormt, niet als een probleem.
Onlangs maakte ik - Rudy Vandamme - kennis met de Tussenruimte die door Re-story elke eerste maandag van de maand wordt georganiseerd. Kom je ook op 6 april? Ik ben fan, want er is niet alleen behoefte aan inspirerende verhalen waarin we onszelf kunnen plaatsen, maar ook aan het leren vertellen zelf.
Deze brief gaat niet over de inhoud van een verhaal, maar over storytelling als vak, verhalen vertellen.
Wat mij in mijn werk als psycholoog opvalt, is dat mensen vooral bezig zijn met problemen oplossen en zelden kiezen voor een verhaal van ontwikkeling over wat ze meemaken.
In het Westen worstelen we volgens mij met verhalen vertellen.
Onze verhalen zijn vaak saai, lineair, met een voorspelbare structuur: een probleem, een held die op avontuur gaat, hindernissen overwint en het probleem oplost. Suske en Wiske keren na hun avontuur altijd weer thuis. Films eindigen standaard met een ‘falling action’: de held wint en ‘ze leefden nog lang en gelukkig’. Niets zo teleurstellend als een spannend verhaal dat op zo’n afgerond cliché eindigt.
Even tussendoor.
Die teleurstelling van een afgerond cliché is ook wat de Catalaanse zangeres ROSALÍA verveelde.
Als inspiratie voor de teksten op haar album LUX verwijst ze naar het boek The Carrier Bag Theory of Fiction waarin de Amerikaanse sciencefictionschrijfster Ursula Le Quin stelt dat er een verschil is tussen masculien en feminien schrijven.
Masculien schrijven gaat over de held, over de triomfen van deze held, het is het verhaal van elke Hollywoodfilm. Als er geen held in het verhaal is, dan is het geen goed verhaal. Die verhalen draaien allemaal om conflict.
Feminien schrijven gaat over een aanhoudend proces. Het draait daarbij niet om de climax en een oplossing. Het gaat niet over helden, maar over mensen met hun waanideeën, over de verliezen die zij lijden en de transformaties die ze doormaken.
Dat sluit aan bij wat Rudy je verder in deze brief wil vertellen.
De problematiek van het verhalen vertellen heeft een geschiedenis: na WOII en in tijden van ontkerkelijking bleef weinig over om in te geloven. Het postmodernisme brak door: er is geen groot verhaal meer.
Wat overblijft is een armoedig bestaan van werken, ontspannen, slapen, opstaan, en kleine doelen: een huis afbetalen, succes op het werk, een leuke relatie. (Is dit alles? , zong Henny Vrienten van Doe Maar al.) Maar geen groots verhaal over het leven zelf.
Mijn aha-moment kwam toen Kian, mijn Thaise pluszoon, vertelde dat hij gek is op manga’s.
“Wat maakt manga zo speciaal?” vroeg ik.
Als veertienjarige zei hij: “Ze zijn minder saai.”
“Hoezo? Het gaat toch altijd over een avontuur met een uitdaging?”
Niet dus.
Hij liet me een manga zien waarin een team jonge helden een opdracht voor hun leraar moest uitvoeren. De opdracht was moeilijk, omdat het team ervoor koos om samen te blijven, in plaats van om voor de opdracht te slagen een teamlid op te offeren. Ze faalden.
Maar de leraar zei: “Jullie zijn geslaagd, want jullie kozen voor het leven van het team.’ Dat veranderde hun karakter. Ze groeiden en waren klaar voor het volgende avontuur.”
Ik ben me gaan verdiepen in het verschil tussen Oosterse en Westerse vertelwijzen. Het Westen volgt vaak de structuur: context – conflict – hindernissen – acties – climax – oplossing. Het verhaal draait om een duidelijk probleem, een antagonist en een heldhaftige oplossing. Het probleem drijft het verhaal.
Manga’s volgen vaak de Ki-sho-ten-ketsu-structuur: eerst wordt de situatie uitgewerkt, vaak zonder conflict (ki-sho). Dan volgt een onverwachte wending of twist (en), meestal zonder directe confrontatie. Tot slot worden de gevolgen van die wending samengebracht en afgerond (ketsu).
In tegenstelling tot de Westerse conflictgerichte verhalen draait Kishōtenketsu om ontdekking, contrast en verrassing. Het benadrukt een natuurlijke flow van ideeën en gebeurtenissen, met ruimte voor reflectie en nuance. De climax is een plotwending, geen gevecht.
Toegepast op maatschappelijke transitie is een westers verhaal: er is een polycrisis, helden (waar ik zelf ook toe behoor) gaan aan het werk, er is een liminale chaosfase, en de hoop is een ecologisch rechtvaardige samenleving.
Ik weet niet hoe jij over transitie denkt, maar ik geloof dat we een probleem hebben en dat we moeten handelen. Toch ben ik niet zeker dat die inspanningen het paradijs brengen.
Wat als we maatschappelijke ontwikkeling vertellen via Kishōtenketsu?
Dan ontstaat een mentaal gezonder verhaal. Daarom is het waardevol om beter te worden in deze verhaalvorm. Kishōtenketsu legt de focus op groei, emotie en relaties.
Manga’s nemen de tijd voor sfeer, omgeving en innerlijke wereld. Thema’s als vriendschap, zelfontdekking, verlies en maatschappelijke kwesties verweven zich subtiel.
De Oosterse aanpak richt zich veel meer op verbinding, bewustwording en voortdurende groei. Het eindigt vaak met een cliffhanger, niet met een gesloten cirkel. Na dit komt iets nieuws, reken daar maar op.
Het loslaten van conflictdenken, stoppen met ‘we moeten iets doen’ en kiezen voor leren en ontwikkelen, vormt een boeiend fundament voor het verhaal van de mens op deze planeet.
Laten we de huidige tijd als een gebeurtenis beschrijven die ons mens-zijn vormt, niet als een probleem.
Rudy Vandamme, Ph.D. www.deepevolvement.com
Dankjewel Rudy, voor jouw bijdrage!
Er staan nog brieven in de wachtrij, maar als ook jij nog een brief wil schrijven, neem dan contact met me op: elke@re-story.be.
Wil je gelijkgestemden ontmoeten, geïnspireerd worden, zelf aan de slag gaan … op de agenda van de ZEBRA-academie staan:
maandag 6 april: De Tussenruimte
dinsdag 29 april: een inspirerende avond met ecoloog en ecofilosoof Matthijs Schouten, in samenwerking met LUCA School of Arts. Lees of beluister hier zijn verhaal.
woensdag 30 april: hele dag masterclass met Matthijs Schouten
donderdag 4 juni & vrijdag 5 juni: tweedaagse ‘Zo ontwikkel je veranderkracht in turbulente tijden’
We zijn dankbaar voor de nieuwe supporters van de afgelopen weken. Ook jij kan Re-story steunen met een bijdrage vanaf 30 euro per jaar. Je draagt dan bij aan wat we in de wereld zetten.
Tot onderweg
Elke
Blijvend dankbaar dat we onderweg op de steun kunnen rekenen van Re-story coöperant Koen Batsleer van Officenter.
